Hormuz Boğazı'nda 'gişe' kuruldu: Tankerler Larak rotasını seçiyor

İran, Hormuz Boğazı’nda kuzey hattında Larak Adası yakınından geçen fiili bir güvenli geçiş koridoru kurdu; bu hat bazı gemilere seçici geçiş izni verirken, uygulama uluslararası deniz trafiğinde yeni bir düzenlemeye dönüşüyor. Bu düzenleme, denizcilik verileri ve bölgesel mesajlaşmalar ışığında son haftalarda belirginleşti.

Koridorun işletilmesinde İslam Devrim Muhafızları Kolordusu (IRGC) vetosu ve denetimi öne çıkıyor; gemiler tam dokümantasyon sunmak, özel doğrulama kodları almak ve IRGC eskortu kabul etmek zorunda bırakılıyor. Lloyd’s List Intelligence’in AIS (Automatic Identification System) verilerine göre 13 Mart’tan sonra belirlenen Larak detour hattını kullanan onlarca transit tespit edildi ve bazı vakalarda geçiş karşılığı ödeme yapıldığı bildirildi; raporlarda en az iki geminin güvenli geçiş için ödeme yaptığı ve bir ücretin yaklaşık 2 milyon dolar seviyesinde olduğu ileri sürüldü. Ayrıca bazı tankerlerin kimlikleriyle oynayan “zombie” (hayalet) gemi uygulamaları da gözlemlendi.

Bu uygulama kısa vadede bölgesel deniz taşımacılığı maliyetlerini ve lojistik akışı etkiliyor; Lloyd’s List verilerine göre normal trafik seviyeleri önemli oranda düştü ve bazı operatörler alternatif rotalar veya bekleme stratejileri benimsedi. Akaryakıt tedarik zincirine ilişkin belirsizlikler, spot petrol piyasalarında fiyat oynaklığı yaratırken, Körfezden çıkış yapan sevkiyatlarda gecikmeler yaşanıyor. Oman (Umman) ve Körfez ülkeleri, bu yeni pratikten hem ekonomik hem de güvenlik açısından doğrudan etkileniyor.

Uluslararası hukuki çerçeve ve deniz hukukunda “geçiş geçişi” (transit passage) hakkı bulunmasına rağmen, İran Doha hattına benzer şekilde kendi güvenlik ve siyasi gerekçelerini öne sürerek koridoru meşrulaştırmaya çalışıyor. İran makamlarının Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) üyelerine gönderdiği yazışmalarda “düşmanca olmayan” gemilere koordinasyon karşılığında geçiş hakkı tanınabileceği belirtildi; buna karşın bölgesel aktörler ve uluslararası ticaret çevreleri uygulamanın kalıcılaşması halinde enerji arz güvenliğinin zedeleneceği uyarısını yapıyor.

Analistler, uygulamanın hem kısa vadede piyasa dalgalanması hem de orta vadede jeoekonomik pazarlık aracı olarak kullanılma riskine işaret ediyor. Bazı hukuk ve yaptırım uzmanları, geçiş ücretlerinin ödenmesinin ABD, İngiltere veya AB yaptırım rejimleri kapsamında hukuki riskler doğurabileceğini, bankaların ve kiralayanların bu tür işlemlere mesafeli yaklaşacağını belirtiyor. Piyasaların önümüzdeki dönemde güvenli alternatif güzergâhlar arayışı, sigorta primleri ve tanker kiralama maliyetleri üzerinden tepki vermesi bekleniyor; gelişmeler enerji piyasalarında da yakından izleniyor.